91/4/22 گشتی در محله عودلاجان و بازدید از خانه های قجری تهران

         

         

تهران گردی همیشه جزء اون آرزوهایی بود که امروز فردا می کردم تا موقعیتش پیش بیاد، نمی دونستم موقعیتی که ازش نام می برم قرار بود به چه شکل و با چه کیفیتی باشه ولی خوشبختانه با پیدا کردن دوست و همکاری همچون آقای شهرام شهریار مدیر سایت سفر نویس و آشنایی من با ایشان در برنامه خانه های قجری با بهترین کیفیت پیش آمد و مطمئن هستم ادامه دار خواهد بود. به هر حال وارد شدن به جرگه تهرانگردان حرفه ای آدابی داره که گوش به زنگ بودن یکی از اصلی ترین هاست.


 _________________________________________________________________________________

بانک تجارت شعبه مرکزی میدان امام خیمنی ( توپخانه )

                                       

ساختمان مرکزی بانک تجارت در ضلع شرقی میدان امام خمینی ( توپخانه ) و یکی از شاخص ترین ساختمانهای موجود در این میدان که به وسیله بادگیرهای برافراشته یادگار مانده از دوران قاجارش ، بیش از بناهای دیگر میدان خودنمایی می کند.

         

عبد الله مستوفی در کتاب زندگانی من می نویسد: یکی از بلند پروازیهای قهرمان میرزا ساختن عمارت وسیع و بسیار مجلل در شرق میدان توپخانه بود. وی مبلغی به ناصرالدین شاه پیشکش داد و اجازه تحصیل که سردر ایوان خانه را به سمت میدان مزبور باز کند. سردر و ایوان خانه خود را با گچبری ها و تجمل زیادی رو به این میدان در سال 1253 شمسی ساخت و به شکوه میدان توپخانه افزود. او به دست بردن در بودجه لشگر آذربایجان و گمرک متهم شد و ملزم به پرداخت 15 هزار تومان به خزانه شد. ولی از آنجایی که این پول را نداشت، خانه را در سال 1254 شمسی به ازای یک الماس 8 هزار تومانی و 7 هزار تومان پول نقد به علی خان امین الدوله فروخت. بعدها قهرمان میرزا در تلاش بود پول بدهد و آن خانه را پس بگیرد. اما هیچگاه موفق نشد و درنهایت این عمارت از سوی علی خان امین الدوله به بانک شاهی فروخته شد.

         

فکر ایجاد بانک و بانکداری در ایران برای اولین بار توسط صراف به نام، حاج محمد حسن امین دارالضرب در سال  1262هـ . ش بیان شد. او نامه ای مشروح برای ناصر الدین شاه فرستاد و او را از نقش ارزنده بانک ایرانی در اعتلای اقتصاد ملی آگاه ساخت، این توصیه نتیجه ای در بر نداشت. چند سال بعد، در سال 1266 هـ . ش اولین بانک خارجی در ایران به نام بانک جدید شرق و 2 سال بعد از آن نخستین بانک دولتی ایران به نام  بانک شاهنشاهی ایران ( برابر 1988) توسط بارون جولیوس دو رویتر مؤسس خبرگزاری رویتر تأسیس شد. وی اجازه انحصاری تأسیس بانک شاهنشاهی را به مدت شصت سال از ناصالدین شاه گرفت. مهمتر از همه حق انحصاری نشر اسکناس نیز به رویتر اعطا گردید. این بانک ساختمان شرق میدان توپخانه را از بانک جدیدشرق خریداری کرد. این عمارت عظیم بعدها به بانک بازرگانی فروخته شد. هم اکنون نیز اگر با دقت به کاشی کاریهای سردر این بانک دقت کنید نام بانک بازرگانی برروی آن دیده می شود.

                        

              نفر دوم نشسته از سمت راست حاج محمد حسن  امین دارالضرب، در کنار سید جمال الدین اسدآبادی

بانک شاهنشاهی برای افتتاح شعبه مرکزی خود در تهران، عمارت شرق میدان توپخانه را خریداری کرد. این ساختمان هم اکنون شعبه مرکزی بانک تجارت است.

                                

جالب است بدانیم طبق ماده 1 اساسنامه بانک تجارت، که در تاریخ 29/9/1358 به تصویب مجمع عمومی بانکها رسید. این بانک از ادغام بانکهای ایران انگلیس، اعتبارات ایران، ایران و خاورمیانه، تجارتی ایران و هلند، بازرگانی ایران، ایرانشهر، صنایع ایران، شهریار، ایرانیان، کار، بین المللی ایران و ژاپن و ایران روس تشکیل شده است.

___________________________________________________________________________

مسجد نظام الدوله

این مسجد مربوط به دوره قاجار و توسط دوستعلی خان معیر الممالک ملقب به نظام الدوله خزانه دار و رئیس ضرابخانه دوره ناصرالدین شاه ساخته شده است، این بنا در سال 1383 با شماره 11210 به عنوان اثر ملی به ثبت رسید.

                                                           

این مسجد در خیابان ناصرخسرو، کوچه ناظم الاطباء واقع شده      

         

         

            

______________________________________________________________________________

خانه سلطان بیگم ( خانه فرهنگ محله بازار )

         

آئینه در فرهنگ ایرانی نماد پاکی، راستی و صداقت است و به همین دلیل است که ایرانیان از آئینه در خانه، آئین ها و مراسم و حتی معماری بسیار استفاده می کنند. از آئینه در معماری به منزله عنصری تزئینی و به دلیل جذب نور بیشتر و ایجاد محیطی دل انگیز استفاده شده است. استفاده از آئینه در تزئین بنا یا معماری ابتکار هنرمندان ایرانی و اوج شکوفایی این هنر مربوط به دوره قاجار می باشد. در محله عودلاجان تهران که یکی از محله های قدیمی و با سابقه تهران محسوب می گردد، نمونه های بسیاری از اینگونه معماری را می توان یافت. از جمله بناهای شاخص این محله می توان به خانه سلطان بیگم شجاعی اشاره کرد. خانه سلطان بیگم هم اکنون در تملک سازمان فرهنگی  و هنری شهرداری بوده و به نام خانه فرهنگ محله بازار شناخته می گردد. این خانه با قدمت 150 سال و به مساحت 800 متر مربع  متعلق به خانم سلطان بیگم و منسوب به عمه ناصرالدین شاه است. هیچ سند و مدرک قابل استنادی دال بر صحت نسبت ایشان با ناصرالدین شاه وجود ندارد.

         

         

           

زیر زمین خانه سلطان بیگم و هم اکنون به گالری تغییر کاربری پیدا کرده، سقف این زیر زمین دارای آجر کاریهای ظریفی است که توجه هر بیننده ای را به خود جلب می کند.

         

         

                             تالار آئینه خانه سلطان بیگم که همچنان به همانصورت نگهداری شده

            

         

            

این خانه یا بهتر بگم خانه فرهنگ بازار در خیابان ناظم الاطباء جنوبی، کوچه شهید حشمتی، کوچه شهید کمالی، خانه شهید نیرنما واقع شده که فکر می کنم به دیدنش می ارزه تا یک روز شال و کلاه کنید و برای دیدنش بروید آنجا احتمالا با یک هماهنگی کوچک قادر به دیدن تالار آئینه آن خواهید شد.

در صورتی که اطلاعاتی بیشتری درباره معماری این بنای زیبا می خواهید می توانید اینجا کلیک کنید.

برای پیدا کردن اطلاعات موثق و یا حتی رد و اثری از نام سلطان بیگم خانم خیلی در سایتها و حتی کتابهای در دست رسم گشتم تا مطمئن شوم آیا واقعا همانطور که گفته می شود او عمه ناصرالدین شاه بوده یا خیر ولی چیزی نیافتم اما درباره بیگم ها و زنان مشهور در دوره قاجار اطلاعات خوبی پیدا کردن که بعضی از آنها را در زیر برایتان قرار می دهم . این اطلاعات مربوط به سایتیست به نام دنیای زنان در عصر قاجار که وابسته به دانشگاه هاروارد می باشد. اگر علاقه مند به کسب اطلاعات بیشتر در باره مناسبات در دربار و دارالخلافه قاجار هستید نگاهی به این سایت بی اندازید.           

                                           

در پائیین نیز کتابی برای شما قرار دادم که خواندن آن خالی از لطف نخواهد بود. می توانید با کلیک برروی آن این کتاب را مطالعه کنید.

                                           

         
 
 
همانطور که گفتم در زمان جستجو درباره این نام به مطالب جالبی بر خوردم عکسها و سندهایی از خانمی به نام بیگم خانم که هیچگونه ارتباطی میان او و این خانه پیدا نکردم ولی دیدن این مستندات برای علاقه مندان مفید خواهد بود. برای دیدن تصاویر در ابعاد مناسب روی آن کلیک کنید. 
 
                
                 وصیت نامه و وقف نامه شاهزاده بیگم                                   چادر متعلق به شاهزاده بیگم
 
_____________________________________________________________________________

خانه امام جمعه

به روایتی این خانه قدیمی درابتدا منزل میرزا آقا خان نوری ( صدر اعظم ناصرالدین شاه ) بوده است. بعدها امام جمعه تهران سید ابوالقاسم امام جمعه آن را خریداری کرده و در آن ساکن می شود. منصب امام جمعه نیز مانند خیلی دیگر از مناصب دربار قاجار موروثی بوده و بیشتر در میان اعضاء یک خانواده دست به دست می شده است. پدر سید ابوالقاسم ، سید زین الدین امام جمعه نیز قبل از او امام جمعه تهران و تولیت مسجد شاه را به عهده داشته است. سید ابوالقاسم امام جمعه با دختر مظفرالدین شاه، شکوه الدوله ( همسر سابق موقرالسلطنه ) ازدواج کرد. وی در جریان مشروطه و به دلیل دشمنی با مشروطیت و تبعیت از روس توسط هیئت مدیره متشکله مشروطه عزل و برادرش که از مشروطه خواهان بود به جای او امام جمعه تهران شد.

                                       

         

         

            

         

                       خوشبختانه این خانه هم اکنون در حال بازسازی است

         

گچبری رنگی بر روی آینه، که بر روی دیوارهای این خانه خودنمایی می کند.

         

پایین مقاله ای قرار داده ام درباره تزئینات خانه امام جمعه و خانه امیرکبیر که خواندن آن برای علاقه مندان به معماری خالی از لطف نخواهد بود. کافیست تا برروی آن کلیک کنید. 

          

         

         

         

___________________________________________________________________________

خانه ناصرالدین میرزا                                                                

پس از به سلطنت رسیدن مظفر الدین شاه و به دنیا آمدن فرزند وی شاه بر حسب علاقه و برای زنده  نگه داشتن نام پدر، نام فرزندش را ناصرالدین گذاشت. او که بعدها پسوند میرزا نیز گرفت به تاج و تخت نرسید ولی فعالیت بسیار خوبی در فضای دربار داشت و از افراد با نفوذ در دربار قاجار بود. خانه ناصرالدین میرزا در سالها 1280 الی 1285 هـ. ش به دستور وی و در بخش شمالی ارگ سلطنتی و شرق سردر الماسیه ساخته شده و از نادرترین اشکال معماری مسکونی قاجار است. شکل خاص قرارگیری دو بخش سازه همچون شاه نشین و خدمه نشین در مقابل هم کم نظیر است. عدم وجود زیر زمین درساختمان اصلی این بنا نیز از دیگر شاخصه های منحصر به فرد این اثر تاریخی است. این بنا به صورت جامع و کامل یکی از مهمترین ابنیه ای است که دارای تزئینات معماری سنتی بوده و در هر مورد نیز این هنر و تزئینات وابسته به معماری را به اوج رسانده است.

         

            

         

                                           

                       نیمتاج خانم همسر اول ناصرالدین میرزا پسر مظفرالدین شاه

 این خانه در خرداد 1385 به عنوان اثرملی و با شماره 12214 به ثبت و در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.

 آدرس: محدوده خیابان صوراسرافیل و در بن بست ناصرالدین میرزا، پلاک 16 واقع شده است.

_______________________________________________________________________________

خانه رضا خان میرپنج ( پهلوی )

این خانه از لحاظ معماری دارای ویژگی خاصی نیست ولی جنبه تاریخی آن بود که پای مارا به آنجا باز کرد. رضا خان در زمان وزارت جنگ در این خانه ساکن بوده است.

                                                    

         

                                     

         

            

پس از بازدیدهای انجام شده و در طی مسیر آقای شهریار بی دریغ و با علاقه ای وصف ناپذیر به توضیح پیرامون هر یک از اماکن عمومی که بر سر راه دیده می شد می پرداخت، از جمله آنها می توان به ساختمان موسسه روزنامه اطلاعات، میدان حسن آباد، میدان مشق، خیابان ناصر خسرو و...... اشاره کرد.

         

 

در هنگام قدم زدن در خیابان ناصر خسرو اگر کمی حوصله بخرج دهید و بر درو دیوار این خیابان چشم بچرخوانید حتما آثاری از تهران قدیم از گچبری گرفته تا کاشی کاری های ‌زیبا و یا ساختمانهایی مانند دارالفنون خواهید دید، پس از دست ندهید.

         

            

 

ساختمان موسسه اطلاعات

موسسه اطلاعات یا همان روزنامه اطلاعات که به عنوان پر سابقه ترین روزنامه نوین موجود کشور از سال 1305 تا به حال به جزء دوران اعتصاب مطبوعات به طور مرتب منتشر شده است، نخستین بار در سال 1304 شمسی در اتاق کوچک عمارتی کهنه در خیابان علاءالدوله ( فردوسی امروز )دفتری به عنوان دفتر اطلاعات توسط عباس مسعودی دایرشد که کارش تهیه و تنظیم خبرهای سیاسی وو حوادث روز برای نشریه های گوناگون آن دوران بود. درسال1305 پس از تأسیس دفتر اطلاعات، سرپرست آن از وزارت معارف خواستار دریافت امتیاز تأسیس روزنامه شد. نخستین شماره روزنامه اطلاعات در 19تیر ماه 1305انتشار یافت. این روزنامه در آغاز فقط 2 صفحه و شمارگانی در حدود 500 نسخه را در بر می گرفت . قدمت این  ساختمان آجری به دهه 20 و 30 شمسی می رسد.

         

                                  

 

مدرسه دارالفنون

دارالفنون در روز یکشنبه ششم دی ماه 1230 برابربا پنجم ربیع الاول 1268قمری سیزده روز پیش از قتل امیر کبیر و با حضور ناصرالدین شاه، آقا خان نوری صدراعظم جدید و گروهی از دانشمندان و معلمین ایرانی و اروپائی با 30 نفر شاگرد رسما گشایش یافت.

          

در آن زمان هفت معلم اتریشی آموزش محصلینی را که اغلب از خانواده های مهم و با نفوذ بودند برعهده داشتند. با وجود آغاز به کار مدرسه عملیات ساختمانی آن تا سال 1269 هجری قمری  ادامه داشت. در سال 1304ه.ق  نیرالملوک وزیر علوم تالار نمایشی در مدرسه ساخت تا مکانی برای اجرای تئاتر باشد. از آن زمان در اصلی مدرسه در خیابان همایون بسته و دری به خیابان ناصریه سابق و ناصرخسرو فعلی گشوده شد.

                                     

                                             سنگ یادبود بنای مدرسه دارالفنون در پائین زنگ

میدان مشق

این میدان در زمان فتحعلی شاه قاجار (1222- 1250 هـ.ق) بنیاد نهاده شده و در دوره ناصرالدین شاه (1264- 1313هـ.ق) تجدید و توسعه یافت. زمان فتحعلی شاه قاجار پس از شکستهای پیاپی ایران در جنگ با روسیه و حقارت ملی ناشی از این شکستها فتحعلی شاه از دولت فرانسه کمک خواست تا ارتش ایران را که توان رویایی با ارتش مدرن روسیه را نداشت آموزش دهد و با فنون نظامی روز جهان آشنا کند. 

                        

دولت فرانسه ژنرال گاردان را به تهران فرستاد و او را در زمین بزرگی‌بیرون از باروی آن زمان تهران که به میدان مشق معروف شد به آموزش ارتش ایران مشغول بود. دور تا دور این زمین ساختمانهایی برای سربازان و فرماندهان و تعدادی انبار تسلیحات ساخته شد ودر گوشه جنوب شرقی دروازه ای بنا شد. درزمان ناصر الدین شاه با گسترش تهران، میدان مشق در داخل  شهر قرار گرفت و بخشهایی از آن به سفارت انگلیس و بیمارستان آمریکایی ها اختصاص یافت اما قسمت عمده آن کماکان در اختیار ارتش بود. در زمان مظفرالدین شاه ژنرال روسی کاساکوفسکی مسئولیت تعلیم ارتش ایران را به عهده گرفت و دستور ساخت بنایی داد که امروز هم با همان عنوان قزاقخانه پا برجاست.

            

در اواخر حکومت احمدشاه با قدرت گرفتن سردارسپه تغیراتی در میدان داده شد. این میدان به صورت مربع درآمد و دیوارهایی مشتمل بر طاقنما های آجری گرداگرد آن ساخته شد و دروازه ای‌ زیبا با یک درب دو لنگه و دو طاق نمای مسدود ، در ضلع جنوب شرقی قزاقخانه یعنی در شرق دروازه و سردر کنونی ایجاد گردید که به نام ( سر در ناصری ) معروف شد و بعضی مواقع ناصرالدین شاه از بالای آن به تماشای مشق نظامیان مشغول می شد.

         

در نخستین سالهای حکومت رضا شاه این میدان با تغییراتی که درآن به وجود آمد به باغ ملی تغییر نام یافت و سردر ناصری نیز تخریب و به جای آن بنای جدیدی به نام سر در باغ ملی ساخته شد. محوطه بناهای قدیمی کنونی آن عبارتند از: سردر باغ ملی، موزه ملی ایران (موزه ایران باستان)، کاخ شهربانی، توقیفگاه ( موزه عبرت فعلی )، اداره پست ( موزه ارتباطات )، ساختمان شماره 3وزارت امورخارجه  ( شرکت نفت ایران وانگلیس سابق )، ساختمان قدیمی بانک سپه، موزه 13 آبان، کتابخانه ملی، کاخ وزارت امورخارجه، عمارت ثبت اسناد واملاک، مرکز قزاقخانه ( سازمان خدمات درمانی نیروهای مسلح فعلی ) و....

         

 

این میدان وقایع تاریخی مهمی را به خود دیده است. از جمله آنها می توان به اعدام میرزا رضا عقدایی معروف به میرزا رضا کرمانی ضارب ناصرالدین شاه در روز پنج شنبه دوم ربیع الاول سال 1314 و همچنین اعدام شیخ فضل الله نوری اشاره کرد.

________________________________________________________________________________________

موزه ( خانه ) مقدم

در پایان این برنامه به یاد ماندنی و جذاب و به عبارتی اختتامیه آن نوبت به نگین خانه های تاریخی ایران، یعنی خانه مفدم رسید. باید اعتراف کنم که از دیدن آن سیر نمی شوم ، چندی پیش نیز خودم سری به آنجا زده بودم و دیداری کامل از این محل داشتم که در پستهای قبلی توضیحات مبسوط آن را قرار داده ام برای آشنایی بیشتر با این خانه به پست موزه مقدم نگاه کنید.

               

         

تصویری از سه نسل خاندان مقدم ( به ترتیب از راست به چپ- اعتمادالسلطنه معروف به حاجب الدوله " همان شخصی که حکم قتل امیر کبیر را از ناصرالدین شاه گرفت" ، ادیب الملک پدر بزرگ استاد مقدم ، و احتساب الملک پدر او

_ _ _ _ _‌ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

معرفی کتاب،سایت و وبلاگهای مرتبط با موضوع

                                       

            بررسی و تحلیل تزئینات معماری دوره قاجار ( کلیک کنید )

 

                                                  

محله عودلاجان که بسیاری از خانه های نام برده شده در آن واقع شده یکی از قدیمی ترین محله های تهران است، سایتی به همین نام در جهت آشنایی بیشتر علاقه مندان و همچنین تلاش در جهت حفظ این محله تاریخی راه اندازی شده که برای دیدن آن می توانید اینجا کلیک کنید.

 

                                                 

سایت سفر نویس که آخرین اطلاعات و اخبار مربوط به خانه های تاریخی تهران را می توان در آن جست. اگر گوش بزنگ باشید تورهای جالبی نیز برگزار می کند.

و در آخر نیز دو فایل راهنما برای شناخت اماکن قابل بازدید این منطقه قرار می دهم .

  


تاريخ : ۱۳٩۱/٥/٢٩ | ٧:٤٦ ‎ب.ظ | نویسنده : آرش ملکی مجد | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.